Tầm chín giờ sáng nhưng trời đã chuyển gió xào xạc, nắng oi nồng phả vào tai ran rát, năm nay tết đến sớm. Vùng trồng rau xanh nổi tiếng nhờ có nguồn nước ngầm trong mát - xóm Cây Thị - Đại Nẫm (nay là xã Hàm Hiệp, huyện Hàm Thuận Bắc) đang chộn rộn chuẩn bị cho vụ tết. Khác với thói quen xưa kia, hơn một năm nay vợ chồng anh Nguyễn Hữu Minh (xóm 8, thôn 2 xã Hàm Hiệp, huyện Hàm Thuận Bắc) không trồng rau như ông cha truyền lại.

Sự kiện này được Hà, Thành, Hậu, ba chàng kỹ sư nông nghiệp ở Trung tâm thông tin ứng dụng khoa học - công nghệ (TTTTUD - KHCN) đánh dấu như một kỷ niệm buồn vui trong nghề. Hồi tháng 8.2003, để triển khai dự án rau an toàn (R.A.T), anh em đến Hàm Hiệp vận động vợ chồng Minh tham gia thì bị phản đối kịch liệt. Vợ Minh thì xót xa số tiền phải bỏ ra, mặc dù chị được "bên kia" hứa sẽ hỗ trợ 40% trên tổng vốn đầu tư. Giờ nhắc lại thì Minh cười: "Hồi đó tại chưa thấy nên tui chưa tin". Làm R.A.T có gì khác với cách làm hồi giờ không? Để trả lời câu hỏi này, Minh kéo tôi ra khu vực trồng rau trước nhà. Khoảnh đất rộng chừng 2 sào Minh chia ra hơn phân nửa để trồng súp lơ, còn lại anh đánh luống trồng hành. Minh với tay ấn cầu dao điện. Hệ thống tưới hoạt động nghe rào rạo. Hàng trăm gốc súp lơ mọc đều tăm tắp xòe lá xanh biếc như được "tắm mưa" thỏa thích. Vòng tia xoay tít tỏa bán kính chừng 5 mét khiến cây không bị giập lá, tróc gốc. So sánh lượng nước tưới cũng đỡ hao hơn. Sâu bệnh giảm hẳn, cây rau "đẹp mã" hơn so với cách làm xưa. Tham gia dự án này hơn năm nay, Minh mạnh dạn khẳng định, cái lợi hơn hết mà anh thu được là biết "đánh trúng chỗ hiểm" của cây để chọn thuốc cho phù hợp, chứ không sử dụng bừa bãi như trước, vừa tốn kém, còn sâu bệnh thì vẫn "trơ trơ" vì lờn thuốc. Trong suốt thời gian này, kỹ sư Thành buộc phải "gắn bó" tại vườn rau nhà Minh để theo dõi từng công đoạn. Thay vì dùng phân hoá học như Ka-li, u-rê...Thành chỉ cho Minh khi nào thì lấy Super Hume bón cho cây. Loại phân vi sinh này nhằm tăng cường chất hữu cơ cho đất, cải tạo đất. Còn chất đạm cá mòi cô đặc được chế xuất từ cá mòi nguyên con bằng phương pháp thuỷ phân từ vùng biển lạnh Menhaden (Hoa kỳ) cũng là "thực đơn" giúp cây hấp thụ tức thì chất đạm hữu cơ giúp lá rau xanh dày hơn. Khi nào thì cho xà lách, khổ qua, cải ngọt, cải đắng… "ăn" phân trùn quế thì tay nhà vườn này "lão luyện" lắm rồi. Và một "phát minh" chợt lóe lên khi Minh đang ngắm hệ thống tưới phun của mình. Té ra chính những tia nước bất ngờ vọt ra là "vũ khí" để xua đuổi đàn bướm - loại côn trùng chuyên đẻ trứng gây sâu bệnh cho cây mà hầu hết dân trồng rau không dễ gì tránh được. Làm R.A.T lợi thật, vậy mà trước kia mình... Nghĩ đến đấy Minh lại tủm tỉm cười. Giờ thì Minh còn có thể hướng dẫn cho bà con khác cách ủ phân vi sinh theo công nghệ E.M từ những nguyên liệu có sẵn. Đây là lọai phân an tòan cho cả người trồng rau và người sử dụng. Thời gian của dự án R.A.T đã hết nhưng kinh nghiệm của người làm cứ "dày" thêm.

 

RAU CỦA CỘNG ĐỒNG

 

Đến nhà anh Huỳnh Văn Tâm (khu phố 11 phường Phú Thủy), đập vào mắt chúng tôi là sự hiện đại của khu vực dành cho rau. Trước kia, Tâm ngạc nhiên đến nghi ngờ khi nghe chuyện có cơ quan đứng ra hỗ trợ 40% cho các khoản như phân, thuốc BVTV cho những người tham gia trồng R.A.T. Rồi nếu chịu đầu tư nhà lưới, hệ thống tưới phun thì họ sẽ chịu phân nửa chi phí. "Chắc là có khuất mắc gì khiến ông trồng rau ở đầu đường từ chối nên họ mới vô tuốt trong hẻm sâu tìm mình? Làm gì có người tốt dữ vậy. Rồi, việc gì phải trồng R.A.T cho mệt vì trước giờ cả xóm này mấy đời trồng rau gì bán chả được, vậy R.A.T có lợi cho ai?!". Những thông tin lệch lạc khiến "đối tượng" của dự án R.A.T hoang mang. Lúc này thì anh Văn Công Thới, phó giám đốc sở KHCN- giám đốc TTTTUD - KHCN đồng thời cũng là chủ dự án R.A.T phải "thân chinh" đến từng nhà thuyết phục. Gặp Tâm, anh nói chắc như đinh đóng cột: "Ông cứ mạnh dạn làm đi, tui sẽ chịu trách nhiệm. Đây là một đề tài khoa học nên có kinh phí hỗ trợ cho người tham gia". Nghe thì đã thông nhưng mất nhiều đêm cân nhắc, cuối cùng thì Tâm mới gật đầu, nhưng trong bụng vẫn băn khoăn: "Trồng thì được nhưng không biết khi bán mình có phải chia chác gì cho họ không?". "Phải giải độc và cải tạo lại đất, nguồn nước ", anh Thới ra lệnh sau khi nhận được kết quả kiểm nghiệm ở vùng tham gia dự án. Quá trình trồng rau theo thói quen với cách sử dụng phân, thuốc vô tội vạ trong thời gian dài khiến các thửa đất trồng rau như "mất chất" và "ngộ độc" trầm trọng. Tâm đồng ý đầu tư nhà lưới. Để "đối tượng" yên tâm trong khâu mua sắm vật liệu như lưới, trụ sắt, ống nước... "bên kia" đề nghị các hộ tự đi khảo giá trên thị trường. Và cuối cùng thì người của Thới mới "bật mí" cho họ biết để đến chỗ nào có thể mua như vậy nhưng giá mềm hơn. Ngót 20 triệu đồng cho khu nhà lưới rộng 500 m2. Như thoả thuận, gia đình Tâm chỉ tốn một nửa. Thấy mới tin. Hai người em của Tâm chủ động gặp giám đốc Thới đề nghị: "Bây giờ tụi tui cũng muốn làm R.A.T". Thới "ok" ngay. "Giúp việc" cho Thới còn có mấy giảng viên trường Đại học Nông lâm tp.HCM. Họ túc trực tại các vườn rau, quần áo người ngợm lấm lem để ghi chép rồi lại xăm xoi ngắm nghía từ bộ rễ, chiếc lá. Khi một số điều kiện hội đủ, "bên kia" mang các loại giống chất lượng cao như cải ngọt, ngò gai, xà lách dún... đến ươm trong các khay nhựa. Và chỉ vài ngày sau hàng ngàn cây con đã ngay hàng thẳng lối trong vườn lưới của Tâm. Hơn hẳn Minh - Hàm Hiệp, màng phủ nông nghiệp giúp vườn rau nhà Tâm ngăn ngừa cỏ dại, sâu bệnh thì khó lòng lọt vào để sinh sản. Nhờ có vườn lưới nên luôn giữ được độ ẩm thích hợp, đất tơi xốp, mùa mưa thì không sợ đất bị xói mòn. Tâm cũng phát hiện ra rằng trồng rau trong nhà lưới giúp thu hoạch sớm hơn nhưng lại kéo dài được thời gian thu hoạch. Nhà Tâm vốn "ghiền" rau mà không dám ăn giờ bữa nào cũng có thể "xơi" cả rổ tần ô hay lá cải tỉa. Biết chuyện, nhiều người vào tận nhà Tâm để mua rau về ăn hoặc còn đề nghị anh bỏ mối cho mình mỗi ngày vài ngàn để dùng. "R.A.T có lợi cho cộng đồng", Tâm tự tìm ra đáp số cho câu hỏi cuối cùng của mình.

 

SẠCH TỪ TRANG TRẠI ĐẾN BÀN ĂN

 

Thống kê của tổ chức Y tế thế giới (W.H.O) cho thấy hiện nay trên thế giới số người mắc bệnh ung thư ngày càng tăng. Qua góc nhìn của một người làm khoa học, anh Thới cho biết bị ngộ độc thuốc trừ sâu khi sử dụng hoặc trong ăn uống là chỉ là ngộ độc cấp tính, nghiêm trọng hơn hiện nay hàm lượng ni-trát, các kim loại nặng...ẩn chứa trong đất, trong nguồn nước ngầm mới đáng sợ; Hoặc đôi khi có mẫu thử có kết quả dương tính với S.A.S (thạch tín) - một chất gây ung thư. Điều này khiến chúng ta liên tưởng đến ngay đến "làng ung thư" ở xã Thạch Sơn tỉnh Vĩnh Phúc. Đây như hồi chuông gióng lên cảnh báo về môi trường bị ô nhiễm - hiểm họa do chính con người gây nên. Chính vậy, tỉnh đã duyệt chi cho dự án R.A.T của Thới để có điều kiện cho 50 hộ gia đình "tập dượt" trên 17.000 m2 diện tích đất canh tác. Trong đó nhà lưới có hệ thống tưới phun là 2.500 m2, hệ thống tưới phun ngoài trời là 3.500 m2..... Mang tiếng là chủ dự án, mỗi tháng Thới được "bồi dưỡng"...100 ngàn, anh em còn tội hơn vì có khi bị hụt cả tiền xăng xe. Nhưng kết quả của đề tài này là 3 tổ sản xuất R.A.T tại Hàm Hiệp, Tiến Thạnh, và Phú Thủy được Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho "ra lò". Điểm lại những gì đã làm, giám đốc Thới phấn khởi khoe rằng hầu như tất cả các hộ tham gia dự án giờ đều trồng rau xanh theo tiêu chuẩn R.A.T, bỏ hẳn thói quen cũ. Thấy lợi, nhiều hộ trồng rau khác cũng "mon men" đến học hỏi kinh nghiệm để làm. Tuy dự án đã kết thúc nhưng mô hình này hiện đang được tiếp tục nhân rộng ở Tiến Lợi, Thiệp nghiệp, Phong Nẫm, Tiến Thành với diện tích 6 héc ta. R.A.T từng được người tiêu dùng ủng hộ tại cửa hàng số 52 Đinh Tiên Hoàng do anh Phan Văn Lợi tổ trưởng, tổ sản xuất R.A.T Tiến Lợi đầu tư. Nhưng "nhiêu đó thì vẫn uổng công chúng tôi lắm vì hiện nay người tiêu dùng nào cũng muốn được an toàn trên cả bàn ăn". Vậy làm sao để R.A.T đến được với bữa ăn của từng gia đình?! Thới đáp không chút ngại ngần: "Nếu ngành Nông nghiệp, Thương mại, Chi cục BVTV, Trung tâm Y tế dự Phòng... cùng phối hợp thì chúng ta sẽ sạch từ trang trại đến bàn ăn thôi".